Als bedrijf dat al produceert, bescherm je je tekeningen niet met één handtekening onder een geheimhoudingsverklaring. De bescherming zit in vier dingen tegelijk: een overeenkomst die geldt in het land waar hij moet werken, een pakket dat je gedoseerd deelt, registraties die rond zijn voordat de bestanden verstuurd worden, en controle over de matrijs en over wat er werkelijk uit gedraaid wordt. Een NDA beschrijft wat er niet mag. De andere drie bepalen of je het merkt en of je iets te verhandelen hebt als het toch gebeurt.
Wat moet een producent echt zien, en wat kun je achterhouden?
Hij heeft alles nodig wat de kwaliteit van zijn eigen werk bepaalt, en niets van wat jouw positie in de markt bepaalt. Dat onderscheid is scherper te maken dan de meeste bedrijven denken.
| Wat hij nodig heeft | Wat hij niet nodig heeft | | --- | --- | | Geometrie per onderdeel, als STEP | De parametrische historie van je CAD-model | | Materiaal, grade en kleur | Je inkoopprijzen en je marges | | Toleranties en keuringseisen | Je verkoopprijzen en je afzetkanalen | | Het samenstel, voor zover hij assembleert | Je klantenlijst en je orderboek | | Volumes van de onderdelen die hij maakt | Je volledige stuklijst met alle leveranciers | | Verpakking, markering en documenten | Firmware, broncode en je testdossier |
De rechterkolom is waar het meeste onbedoeld weglekt. Een compleet projectmapje met de stuklijst erin vertelt een producent precies bij wie hij jouw overige onderdelen kan inkopen en tegen welke prijs. Dat is zelden de bedoeling en bijna altijd het gevolg van gemak.
Let daarnaast op hoe je verstuurt, niet alleen op wat je verstuurt. Eén vaste contactpersoon aan beide kanten, bestanden via een omgeving waarin je ziet wie wat heeft gedownload, en geen gedeelde projectmap waar iedereen bij kan. Dat klinkt als administratie, maar het is het enige dat later de vraag beantwoordt wie welk bestand had. Een tekening die opduikt bij een partij waar je nooit mee hebt gesproken, is vervelend. Een tekening waarvan je niet kunt nagaan hoe die daar kwam, is veel vervelender, want dan heb je ook geen gesprek meer te voeren.
Tegelijk is achterhouden niet gratis. Een producent die het samenstel niet kent, kan niet beoordelen welke toleranties er werkelijk toe doen, en dan krijg je precies wat er getekend staat in plaats van wat er moet passen. Houd dus terug wat commercieel is, en deel wat technisch nodig is. Zie je bij een bepaald onderdeel echt op tegen het delen van de geometrie, dan is dat een signaal over de rol van dat onderdeel, en dat is een onderwerp voor de volgende sectie.
Hoe ver kun je een tekeningenpakket opsplitsen?
Opsplitsen werkt wanneer er een natuurlijke scheiding in je product zit, en het kost altijd iets. De vraag is dus niet of het kan, maar of de kern van je product in één onderdeel zit of in de combinatie.
Vier routes die in de praktijk werken:
- Onderdelen en assemblage uit elkaar trekken. De producent maakt de onderdelen, de assemblage gebeurt elders of bij jou. Hij ziet dan nooit het complete werkende product.
- Het kritieke onderdeel apart beleggen. Zit je voorsprong in één mechanisme, één geometrie of één materiaalcombinatie, laat dat deel dan door een andere partij maken, of dichter bij huis. Dat is ook een van de afwegingen in ons artikel over reshoring.
- Productietekeningen sturen, geen ontwerponderbouwing. Je berekeningen, je simulaties, je testrapporten en je ontwerpkeuzes horen niet in het pakket. De producent maakt wat er staat, hij hoeft niet te weten waarom het zo staat.
- Revisiebeheer per ontvanger. Geef elke tekening een revisiecode en een ontvangercode in het stempelveld, en houd bij wie welke revisie wanneer heeft gekregen. Een tekening die later opduikt, is daarmee herleidbaar tot één ontvanger.
De eerlijke keerzijde: elke splitsing kost transport, extra inkoopregels, iemand die de toleranties over twee partijen heen bewaakt, en een discussie over wie verantwoordelijk is als het samenstel niet past. Bij een product waarvan de waarde in het geheel zit en niet in één deel, levert opsplitsen vooral kosten op. Reken het door voordat je het inricht, bijvoorbeeld in een maakbaarheidstoets over de hele keten, waarin assemblage en transport net zo goed meetellen als de onderdelen zelf.
Hoe leg je vast wie eigenaar is van de matrijs?
Op papier, met een nummer erbij, en voordat de matrijs gebouwd wordt. De matrijs is in veel gevallen een grotere drager van je IP dan de tekeningen: daarin zitten de koeling, het aanspuitpunt, de krimpcompensatie en alle correcties uit de proefrondes. Wie de matrijs heeft, heeft het halve recept.
Leg daarom vast, per matrijs:
1. Een uniek matrijsnummer, gegraveerd in het staal, en een eigendomsplaatje met jouw bedrijfsnaam. 2. Een factuur waarop de matrijs als aankoop staat, niet verwerkt in een stukprijs. 3. Een lijst van alle matrijzen, inserts, reservedelen en meetmiddelen die bij jouw product horen. 4. Foto's bij oplevering en bij elk onderhoud, inclusief de staat van de holtes en het aanspuitpunt. 5. De standplaats, en de afspraak dat verplaatsen alleen met jouw schriftelijke akkoord gebeurt. 6. Een onderhoudsschema met rapportage, want een matrijs die niet onderhouden wordt, haalt zijn levensduur niet. 7. Een teruggaveprocedure met een termijn, inclusief de 2D-matrijstekeningen, de specificaties van het aanspuitsysteem en de reserveonderdelen.
Neem je er een tweede producent bij, dan krijg je een tweede set matrijzen, en loopt deze lijst dus twee keer: nummers, eigendom, standplaats en teruggave leg je per tooling vast, niet per product.
Het scenario waarin dit pijnlijk wordt, is altijd hetzelfde. Een bedrijf draait al jaren een lopend product bij dezelfde producent, besluit er een tweede partij bij te nemen om de capaciteit te spreiden, en ontdekt dan dat er geen matrijstekeningen zijn, dat de matrijsnummers nooit zijn vastgelegd en dat de matrijs op de factuur alleen als eenmalige bijdrage terugkomt. De gesprekken die daarna volgen gaan niet meer over het product, maar over wie wat mag meenemen. Op dat moment is de onderhandelingspositie precies omgekeerd aan wat hij jaren leek.
Dat laatste ontbreekt het vaakst. Een matrijs zonder tekeningen is bij een andere partij lastiger te onderhouden en te repareren, en dat maakt de matrijs verplaatsen zonder productiestop duurder dan nodig. In onze werkwijze ligt het eigendomscontract voor de matrijs er daarom voordat de productie start, niet erna.
Wat leg je vast voordat de eerste tekening de deur uitgaat?
Een overeenkomst die werkt in het land waar hij moet werken, en de registraties die je toch al wilde doen. Wat juridisch afdwingbaar is, verschilt per land en is een vraag voor een advocaat of een octrooigemachtigde ter plaatse. Wat je als bedrijf wel zelf in de hand hebt, is wat erin staat en wanneer je tekent.
Vier praktische punten:
- Regel meer dan geheimhouding alleen. Bij productie in Azië is het gebruikelijk om naast niet delen ook vast te leggen dat de producent je ontwerp niet zelf mag gebruiken en niet rechtstreeks aan jouw klanten mag leveren. In het Engels staat die combinatie bekend als een NNN-afspraak.
- Laat hem lokaal opstellen. Een overeenkomst naar het recht van het land van de producent, in de taal van dat land en met een forum daar, is in de praktijk bruikbaarder dan een vertaling van je eigen model. Die keuze maak je samen met een lokale jurist, niet met je producent.
- Teken voordat je stuurt. Niet bij de eerste order, maar voordat het eerste bestand verstuurd wordt. Zet erin welke partij welke bestanden krijgt en wat er bij beëindiging gebeurt met bestanden, matrijzen en restvoorraad.
- Registreer eerst, verstuur daarna. In een aantal landen, waaronder China, telt wie als eerste indient, niet wie als eerste bedacht. In de EU ontstaat een niet-geregistreerd modelrecht van drie jaar vanaf de eerste openbaarmaking in de EU; registratie geeft vijf jaar en is verlengbaar tot maximaal 25 jaar. China is sinds 5 mei 2022 aangesloten bij het Haagse systeem voor modellen, en de looptijd van een Chinees modelrecht is met de wetswijziging van 1 juni 2021 van tien naar vijftien jaar gegaan.
Hoe merk je dat er buiten je order om wordt geproduceerd?
Aan de markering in het staal, niet aan een teller. Daar gaan de meeste adviezen over dit onderwerp mis: een tellermechanisme zit in een productiematrijs vrijwel nooit. Het is een extra component die ingebouwd en onderhouden moet worden, en niemand vraagt erom. Wil je er toch een, spreek dat dan af voordat de matrijs gebouwd wordt.
Wat wel kan, en wat het kost:
- Een holtenummer en een datumstempel in het staal. Standaard werk bij de matrijsbouw en verwaarloosbaar in de prijs. Elk exemplaar dat ergens opduikt is daarmee te herleiden tot een holte en een productieweek.
- Extra stempels of markeringen per batch. Daarmee volg je een serie fijnmaziger, maar het is meerwerk in het staal en dus een kostenpost. Weeg het af tegen wat je er werkelijk mee gaat doen.
- Een jaarlijkse matrijsinspectie ter plaatse, met fotoverslag en de staat van de holtes. Een matrijs die veel meer shots heeft gedraaid dan jouw volume verklaart, is dat aan de holtes, de scheidingsnaad en het aanspuitpunt aan te zien.
- Materiaal dat via jou loopt. Koop je het granulaat zelf in, of laat je het verbruik per order rapporteren, dan heb je een tweede telling naast je orderboek.
Met verzonnen uitgangspunten: je neemt dit jaar 240.000 onderdelen af, geproduceerd in week 6 tot en met week 41. Er duikt er een op bij een partij waar je nooit mee sprak, met holte 2 en week 48 in het staal. In week 48 liep er geen order van jou.
Dat is geen bewijs; een restpartij of een proefronde kan dezelfde afwijking geven. Het is wel een onderbouwde vraag, en dat is het verschil met een vermoeden. Zonder die markering heb je die vraag niet. Spreek het stempelveld daarom af bij het matrijsontwerp, want in bestaand staal haalt een datumstempel toevoegen de matrijs uit productie.
Niets van dit alles maakt kopiëren onmogelijk. Wat het wel doet: het verkleint wat er te kopiëren valt, het maakt afwijkingen zichtbaar terwijl je nog aan tafel zit, en het zorgt dat je bij een vertrek naar een producent in Europa of elders in Azië je matrijs, je documentatie en je productie meeneemt in plaats van achterlaat.
Production Heroes brengt producten van ontwerp naar serieproductie, van haalbaarheid en kostprijs tot sourcing en supply chain, en levert als toolshop matrijzen aan maakbedrijven in Europa, vanuit Nederland en een eigen presence in China.
Bronnen: de termijnen voor het niet-geregistreerde modelrecht in de EU (drie jaar vanaf eerste openbaarmaking) en voor het geregistreerde Gemeenschapsmodel (vijf jaar, verlengbaar tot maximaal 25 jaar) volgen uit de Gemeenschapsmodellenverordening (verordening (EG) 6/2002). De toetreding van China tot het Haagse systeem voor modellen per 5 mei 2022 is gepubliceerd door WIPO en CNIPA (2022). De verlenging van de looptijd van het Chinese modelrecht van tien naar vijftien jaar volgt uit de wijziging van de Chinese octrooiwet die op 1 juni 2021 in werking trad. Het voorbeeld met de holte- en weeknummers gebruikt verzonnen uitgangspunten. Dit artikel beschrijft wat je praktisch vastlegt en meet; het is geen juridisch advies over wat in een specifiek land afdwingbaar is.
Veelgestelde vragen
- Is een Nederlandse of Engelstalige geheimhoudingsverklaring genoeg bij een producent in het buitenland?
- In de praktijk weegt een overeenkomst die is opgesteld naar het recht van het land van de producent, in de taal van dat land en met een rechter daar, zwaarder dan een vertaalde versie van je eigen NDA. Laat de tekst daarom lokaal opstellen. Dit is geen juridisch advies.
- Welke bestanden hoeft een producent niet te krijgen?
- Je volledige stuklijst met leveranciers en inkoopprijzen, je verkoopprijzen, je klantenlijst, je firmware en je testdossier. Hij heeft per onderdeel geometrie, materiaal, toleranties, oppervlak en keuringseisen nodig, plus het samenstel voor zover hij dat assembleert of moet beoordelen.
- Wie is eigenaar van de matrijs als die bij de producent staat?
- Degene die het op papier heeft staan: een matrijsnummer, een factuur waarop de matrijs als aankoop staat, foto's bij oplevering en een vastgelegde standplaats. Ontbreken die papieren, dan heeft de producent de matrijs fysiek in handen, en dan krijg je hem er bij een vertrek niet snel uit.
- Hoe merk ik dat er meer wordt geproduceerd dan ik heb besteld?
- Aan de markering in het staal, niet aan een teller: een tellermechanisme zit in een productiematrijs vrijwel nooit. Laat een holtenummer en een datumstempel aanbrengen, dan is elk exemplaar dat opduikt herleidbaar tot een holte en een productieweek. Extra batchmarkeringen kunnen ook, maar die kosten geld.
- Moet ik mijn model registreren voordat ik tekeningen opstuur?
- Registreren voordat je verstuurt is de veiligste volgorde, zeker in landen waar het eerste verzoek telt en niet de eerste bedenker. In de EU ontstaat een niet-geregistreerd modelrecht van drie jaar vanaf de eerste openbaarmaking; registratie loopt vijf jaar en is verlengbaar tot maximaal 25 jaar.
- Verandert er iets als we er een tweede producent bij nemen?
- Ja, en meer dan papierwerk alleen: je krijgt twee sets matrijzen, dus je legt per tooling alles dubbel vast, van matrijsnummer en eigendom tot standplaats en teruggave. Houd daarnaast per ontvanger bij welke revisie hij wanneer heeft gekregen, en regel de teruggave voordat de eerste order loopt.
